حقوق نفت و گاز

تعریف حقوق نفت و گاز

نفت و گاز چیست؟

کلمه نفت به ماده ای که برای روشنایی و گرما استفاده می‌شود گفته می‌شود. نفت در زبان فارسی به دو معنای عام و خاص است که در معنای عام : پترولیوم (petroleum ) که شامل نفت و گاز می‌شود. در معنای خاص: معادل اویل ( oil )  بوده و در مقابل گاز استعمال می گردد.

گاهی نفت در مشتقات حاصل از نفت نیز استفاده می‌شود مثل : استعمال نفت به جای نفت خام و یا نفت سفید. مطابق بند ۱ ماده ۱ قانون نفت ۱۳۶۶ اصلاحی ۱۳۹۰، نفت به هیدروکربن‌هایی که به صورت نفت خام، معیانات گازی، گاز طبیعی، قیر طبیعی، پله سنگ های نفت و ماسه های آغشته به نفت به حالت طبیعی یافت شده و طی عملیات بالادستی به دست می آید اطلاق می‌شود .

نفت یک سوخت فسیلی است که در فرآیند بسیار طولانی در طول میلیون‌ها سال از گیاهان و جانوران ریز که در ته اقیانوس‌ها تشکیل شده است، به وجود می‌آید. این فرآیند از مدفون ماندن گیاهان و جانوران ذره بینی در لا به لای گل ریزه‌های شن، پولک صدف و موجودات دریایی مدفون شده و یک لایه رسوبی را تشکیل می‌دهند که لا به لای آن گیاهان و موجودات ریز وجود دارند که در اثر دفن سریع این گیاهان و موجودات ریز لایه های رسوبی، آن‌ها از جمله باکتری‌ها در امان قرارگرفته از فاسد شدن مصون می‌مانند لایه روی لای این فرآیند تکرار و لایه به تدریج ضخیم تر می‌شود، با افزایش ضخامت لایه، فشار و حرارت بر لایه های زیرین افزایش پیدا کرده، زمینه برای تبدیل این گیاهان و حیوانات ریز به نفت و گاز  فراهم می‌گردد.

فرآورده های اصلی نفت و گاز

مهمترین فرآورده های نفتی عبارتند از : بنزین (petrol)، سوخت جت (jet fuel)، گازوئیل (diesel fuel) نفت سفید (kerosene) و نفت کوره (fuel oil).

در فرآورده‌های گازی به اختصار میتوان به گاز طبیعی (natural gas)، ال ان جی گاز طبیعی مایع (liquefied natural gas)، سی ان جی گاز طبیعی فشرده (compressed natural gas )، ای پی جی گاز نفتی مایع ( liquefied petroleum gas)، معیانات گازی (gas condensate) که مهمترین فرآورده گازی، گاز طبیعی است که ۹۰% گاز طبیعی را گاز متان و بقیه را گاز اتان و دیگر گاز های هیدروکربوری و غیر هیدروکربوری تشکیل می دهد.

عملیات نفتی

عملیات و فعالیتهای نفتی شامل کاوش‌های اولیه و مطالعات زمین شناسی تا اکتشاف، توسعه، بهره برداری، انتقال، ذخیره سازی، پالایش، تبدیل، پخش و خرید و فروش نفت می‌گردد در ماده ۱ قانون نفت ۱۳۵۳ مقرر شده بود : عملیات نفتی اعم است از کلیه عملیات مربوط به اکتشاف، توسعه، بهره برداری، حمل ونقل، پخش و خرید و فورش نفت.

این عملیات به دو گروه  تقسیم می‌گردد:

  • عملیات بالادستی ( upstream operations /activities)
  • عملیات پایین دستی (downstream operations/ activities )

اما عده‌ای عقیده بر گروه سومی به نام عملیات میان دستی دارند، که در واقع بخشی از عملیات پایین دستی است که مربوط به انتقال نفت و گاز است . در قانون ۱۳۶۶ (اصلاحی ۱۳۹۰) تنها عملیات بالادستی و پایین دستی مورد شناسایی قرار گرفته است.

عملیات  بالادستی نفت و گاز

فعالیت‌های بالادستی از اکتشاف شروع شده و نهایتاً به تولید منجرب می‌شود این فعالیت‌ها به اکتشاف و تولید معروف شده‌اند . فعالیت بالادستی به سه دسته اصلی تقسیم میشوند : اکتشاف، توسعه و تولید .  اکثر میادین بزرگ نفتی در دنیا کشف شده اند هرچه این میادین کوچکتر باشد پیچیدگی اکتشاف بیشتر می‌شود برای اکتشاف نیازمند مطالعات زمین شناسی است که این مطالعات نشان دهنده امکان وجود نفت با نشانه‌های سطح الارضی است، برای کسب اطلاعات بیشتر باید یکسری تحقیقات بر روی سطح و زیر زمین انجام گیرد مانند عکس برداری های هوایی و ماهواره ای، لرزه نگاری ۲ بعدی و ۳ بعدی، حفر چاه، ارزیابی میادین که ارزیابی کمک کننده این است که نفت تولیدی چه مشخصاتی دارد؟ آیا عملیات توسعه امکانپذیر است؟ آیا نفت تولیدی از چاه کفاف هزینه های آن را میدهد ؟ آیا بازده اقتصادی دارد؟

عملیات بالادستی نفت و گاز

عملیات پایین دستی نفت و گاز

در بند ۵ ماده ۱ قانون نفت اصلاحی ۱۳۹۰، عملیات پایین دستی نفت : به کلیه مطالعات، فعالیت‌ها و اقدامات مربوط به عملیات تصفیه و پالایش در تاسیسات پالایشی جهت تولید فرآورده‌های نفتی و استفاده از آنها برای تولید محصولات پتروشیمیایی و انتقال، ذخیره سازی، توزیع، فروش داخلی، صادرات و واردات فرآورده های نفتی و محصولات پتروشیمیایی اطلاق می‌شود.

عمده عملیات پایین دستی عبارتند از : خطوط لوله پالایشگاههای نفت، پالایشگاههای گاز، مخازن نفت و گاز و پایانه های نفتی است.

عملیات پایین دستی نفت و گاز

 حقوق نفت چیست ؟

از حقوق نفت تعریف جامعی ارائه نگردیده است و تنها میتوان در لا به لای کتب حقوقی تعریف اجمالی از آن را بدست آورد، عبارت حقوق نفت  مشتمل بر دو کلمه ” حقوق ” و “نفت ” است . حقوق به مجموعه قواعد و اصول موازین قوانین مقررات و ضوابطی اطلاق می‌شود که ناظر به تنظیم روابط اجتماعی است و نفت عبارت عامی است که شامل کلیه هیدروکربورهایی است که ممکن است به صورت گاز مایع و جامد باشد. در ماده ۱ قانون نفت اصلاحی سال ۱۳۹۰ نفت تعریف شده است و از جمیع تعاریفی که در این خصوص ارائه شده حقوق نفت را میتوان به این صورت تعریف کرد:

به آن دسته از قواعد، اصول، موازین، قوانین، مقررات و ضوابطی اطلاق میشود که روابط مرتبط با نفت را در جامعه تنظیم می‌کند. این روابط شامل: مالکیت نفت موجود در لایه های زیر زمینی، نحوه تملک، سرمایه گذاری، اکتشاف، توسعه، استخراج، بهره برداری، توزیع، صادرات، حمل و نقل و مصرف نفت، گاز ، قیر و سایر هیدروکربورها می‌باشد.

ارتباط حقوق نفت با حقوق بین الملل

وجود میادین نفتی مشترک باعث گردیده که کشورها برای بهره برداری از این میادین به ایجاد یکسری قواعد و قوانین در عرصه بین الملل روی بیاورند، وجود معاهدات دوجانبه و چند جانبه در خصوص فعالیت‌های نفتی از جمله پیمان منشور انرژی یا نفتا اشتراک حقوق نفت با حقوق بین الملل را به روشنی بیان می دارد. مقررات بین المللی ناظر به حقوق محیط زیست نیز یکی دیگر از مواردی است که حقوق نفت را به حقوق بین الملل ارتباط میدهد به طور خلاصه , حقوق نفت با حقوق بین الملل ارتباط نزدیکی دارد و بسیاری از اصول و ضوابط حقوق نفت به خصوص در حوزه منابع دریایی , میادین مشترک، سرمایه گذاری خارجی و محیط زیست از اصول و ضوابط حقوق بین الملل در خصوص حقوق دریاها، حقوق سرمایه گذاری خارجی، حقوق بین المللی  محیط زیست اخذ شده است. مسائل حقوق نفت باعث توسعه اصول و ضوابط حقوق بین الملل در موضوعات مشترک شده است .

در حقوق نفت و گاز با سرمایه گذاری بخش خصوصی مواجهه هستیم، چرا که عملیات نفتی چه در بخش بالادستی و پایین دستی نیازمند هزینه و دانش علمی است و خطرپذیرترین بخش که شامل ریسک اقتصادی بالا می باشد مربوط به عملیات بالادستی است. در این بخش نیازمند حجم بالاس سرمایه است و همچنین فناوری و دانش فنی به روز و پیشرفته ای که برای توسعه میادین نفت و گاز مورد نیاز است برای حمایت و گسترش سرمایه گذاری خارجی قانونگذار ایرانی قانونی به نام قانون تشویق و حمایت سرمایه گذاری خارجی مصوب ۱۳۸۰ به همراه آیین نامه اجرایی آن تصویب کرد چرا که در دیگر قوانین داخلی به این بحث رسیدگی نشده است. که در این قانون به سرمایه گذاری مستقیم و غیر مستقیم سرمایه گذار خارجی پرداخته شده است.

با توجه به تحولات انعقاد قراردادهای نفتی در تاریخ ایران که در نهایت با قانون اصلاحی نفت ۱۳۹۰ و  قانون اساسی اصول ۱۴۳، ۱۴۴، ۱۴۵، ۱۸۰ و همچنین قانون حمایت از سرمایه گذار خارجی سال ۱۳۸۰ سرمایه گذاری داخلی و خارجی در معادن نفت و عملیات بالادستی به نحوی که سرمایه گذار مدعی مالکیت و مدیریت بر نفت موجود در مخزن چاه های حفر شده، تاسیسات سر چاهی، تاسیسات و کارخانجات فرآورش نفت، زمینهای مربوط و یا نفت استخراج شده باشد، مجاز نیست. مالکیت و مدیریت این قبیل فعالیت‌ها منحصراً در اختیار دولت است ؛ که از طرف ملت و با رعایت مصالح عامه حق تصرف دارد.

قرارداد های نفتی بین المللی

به رغم ممنوعیت سرمایه گذاری در عملیات بالادستی، امکان انعقاد قراردادهای نفتی با شرکتهای داخلی و خارجی برای تامین نیازهای فنی , مالی و خدماتی بخش بالادستی در قوانین و مقررات متعددی مورد تصریح قرار گرفته است . ماده ۱۵ قانون نفت ۱۳۹۰، قانون اجرای سیاست های کلی اصل ۴۴، قانون مربوط به طرح های نفتی دریای خزر، قانون برنامه پنجم توسعه، قانون وضایف و اختیارات وزارت نفت مصوب سال ۱۳۹۱، قانون بودجه سال ۱۳۹۳ کل کشور بند ق تبصره ۲، از تمامی قوانین که ذکر گردید میتوان اینگونه خلاصه کرد سرمایه گذاری در بخش پایین دستی مجاز و دولت آزادی بیشتری نسبت به آن دارد اما در بخش بالادستی ممنوع اما با توجه به نیاز های فنی  و مالی عملیات بالادستی با محدودیت هایی مجوز تامین منابع فنی و مالی صادر گشته است.

قرارداهای سرمایه گذاری نفتی در عملیات بالادستی به چهار سطح تقسیم می‌شود:

  • قراردادهای اصلی وجود دارد که بین کارفرما و پیمانکار برای اکتشاف توسعه و بهره برداری منعقد میشود. امتیازی، مشارکت در تولید، مشارکت در سرمایه گذاری، قرارداد خدمت
  • قراردادهای مشارکت و یا قراردادهای اجرای مشارکت وجود دارد که بین خود شرکتهای نفتی بین المللی منعقد میشود که آنها بتوانند به صورت واحد طرف قرارداد سطح اول شوند یا بتوانند پروژه موضوع قرارداد سطح اول را اجرا کنند. قرارداد های شرکت در مناقصه مشترک، قراردادهای مشارکت در سرمایه گذاری، قراردادهای بهره برداری مشترک
  • قراردادهایی مطرح است که شرکت نفتی بین المللی برای تامین منابع مالی مورد نیاز پروژه موضوع قرارداد سطح اول با موسسات مالی و اعتباری و یا سایر شرکتها منعقد می نماید. قرارداد تامین مالی، مشارکت در سود خالص ،تبدیل دارایی به اوراق بهادار، پرداخت تولیت حجمی
  • قراردادهایی است که شرکت نفتی بین المللی با پیمانکار ان فرعی منعقد می‌کنند. خرید کالا، خدمات، مشاوره، حفاری

قرارداد های نفتی بین المللی

تیم ما

با اینکه محدودیت های حکومتی در عملیات بالادستی  زیاد است بیشتر قراردادهای سرمایه گذاری در بخش بالادستی انجام می‌پذیرد چرا که سود حاصل از آن بسیار می‌باشد نکته بسیار مهمی که در این سرمایه گذاری های باید به آن توجه شود نحوه تنظیم قرارداد های نفتی است چرا که با حجم بالای سرمایه و منابع در ارتباط است و با کوچکترین ابهام و اشتباه می‌تواند یکی از طرفین یا هر دو را متضرر نماید. تیم موسسه حقوقی داوری بین المللی کاراندیش داتا با سابقه تنظیم قرارداد های بین المللی و حل اختلاف دعاوی بین المللی با همکاری اساتید و متخصصین با درجه دکتری حقوق نفت، حقوق بین الملل، حقوق تجارت بین الملل و همچنین وکلای مجرب آماده به همکاری و ارائه خدمات در خصوص پرونده های نفتی داروی و تنظیم قرارداد است.

برای مطالعه‌ی بیشتر روی عناوین زیر کلیک کنید: