0
نحوه اجرای مجازات حبس

بررسی نحوه اجرای مجازات حبس و امور مربوط به زندانیان

اصولاً ضابطین قضایی پس از تحقق جرم، به طور مستقیم و یا با اعلام بزه دیده و یا سایر اشخاص، جهت حفظ ادله و آثار وقوع جرم، حضور پیدا می کنند و اساساً تمامی اقدامات، از کشف جرم تا رسیدگی به موضوع اتهام و صدور رای، به این دلیل است که ضمانت اجرای جرمِ ارتکابی اِعمال شود و آسیبی که به جامعه وارد شده است به نوعی با مجازات مرتکب (محکوم یا مجرم)، جبران گردد.  البته همان طور که می دانید اجرای مجازات باید طبق قانون صورت پذیرد و از آنجا که ضمانت اجرای جرائم با توجه به نوع جرم ارتکابی تعیین می شوند، از طرق مختلف از جمله حبس، جزای نقدی، شلاق، سلب حیات، پرداخت دیه و سایر مجازات های مندرج در قانون، قابل اجرا  می باشند. بنابراین شخصی که به حبس محکوم شده است می بایست جهت اجرای مجازات و تحمل آن به زندان مربوطه معرفی شود. اما زمانی آراء صادره از محاکم کیفری قابلیت اجرا پیدا می کنند که اولاً به تمامی اشخاصی که مخاطب رای هستند ابلاغ شده باشد، دوماً رای صادره قطعی باشد یا قطعیت یافته باشد.

زمان قطعی شدن حکم دادگاه به تحمل مجازات

آراء صادره از محاکم بدوی کیفری یا بعد از صدور قطعی می باشند و یا بعد از تایید یا نقض مرجع عالی قطعیت می یابند، که تمامی این حالات ذیلاً بررسی می شود:

حالت اول: آرائی که در مرحله ی بدوی قطعی گردیده است و طرفین دعوا و یا مدعی العموم نمی توانند نسبت به آن اعتراضی نمایند. به عنوان مثال جرائمی که مجازات آنها تعزیری درجه هشت باشد، رای صادره در این مورد قطعی است و قابل تجدیدنظر خواهی نمی باشد.

توجه: نکته حائز اهمیت این است که واخواهی از رای فوق امکان پذیر است، بنابراین اگر رای صادره غیابی باشد، به استناد ماده ۴۰۶ قانون آیین دادرسی کیفری با رعایت شرایط مقرر در تبصره ۲ ماده۴۲۷ قانون فوق، قابل واخواهی است. لذا در صورت واخواهی از این رای و صدور رای جدید از دادگاه بدوی، رای صادره قطعی است.

حالت دوم: رای صادره از دادگاه کیفری بدوی ( مانند کیفری دو، کیفری یک، انقلاب، دادگاه کیفری یک ویژه رسیدگی به جرائم نوجوانان، دادگاه نظامی دو و…..)، قطعی نیست و حسب مورد قابل تجدیدنظر خواهی و یا فرجام خواهی می باشد و همچنین در صورت صدور رای غیابی، امکان واخواهی از رای صادره علاوه بر تجدیدنظر خواهی یا فرجام خواهی، وجود دارد، که در این حالت دو فرض قابل تصور است:

  1. در مهلت مقرر، حسب مورد تجدیدنظرخواهی یا فرجام خواهی و یا واخواهی نشده و به دلیل سپری شدن مهلت اعتراض، قطعیت یافته است.
  2.  تجدیدنظرخواهی یا فرجام خواهی، خارج از مهلت مقرر انجام شده و یا رای بدوی قابل اعتراض نبوده است و به این دلایل درخواست تجدیدنظر یا فرجام، رد شده و در نتیجه رای صادره از دادگاه بدوی قطعیت یافته است.
    توجه: علت عدم ذکر واخواهی در فرض دوم را اینگونه می توان استدلال نمود که، واخواهی حقی است برای محکومِ غائب، نسبت به رای صادره از دادگاه بدوی و یا تجدیدنظر که علیه وی صادر شده است. از طرفی واخواهی از آراء کیفری منوط به صدور قرار قبولی نمی باشد و دادگاه صادر کننده رای پس از وصول واخواهی، در صورت وجود شرایط رسیدگی، ملزم به تعیین وقت، دعوت طرفین و رسیدگی ماهوی می باشد. لذا  اصولاً امکان رد واخواهی در دعاوی کیفری وجود ندارد مگر اینکه رای دادگاه به محکوم، ابلاغ واقعی شده باشد و وی در مهلت مقرر واخواهی نکرده باشد که در این صورت قرار رد درخواست واخواهی صادر می شود.
  3. رایی که نسبت به آن در مهلت مقرر اعتراض شده است، که در اینجا نیز دو فرض قابل تصور است:
    فرض اول:  اگر مرجع رسیدگی به اعتراض، رای صادره از دادگاه بدوی را درست تشخیص دهد، در صورتی که مرجع صالح، دادگاه تجدیدنظر استان باشد، رای صادره از دادگاه بدوی را تایید می نماید و اگر مرجع صالح دیوان عالی کشور باشد، رای صادره از دادگاه بدوی را ابرام می کند. که در این موارد رای دادگاه بدوی، قطعیت می یابد.
    فرض دوم: مرجع رسیدگی به اعتراض، رای دادگاه بدوی را صحیح نمی داند که در این صورت اگر مرجع رسیدگی کننده دادگاه تجدیدنظر باشد، صلاحیت رسیدگی ماهوی را دارد و پرونده را مورد رسیدگی قرار می دهد و رای صادر می کند که رای صادره از دادگاه تجدیدنظر قطعی است. اما اگر مرجع رسیدگی به اعتراض دیوان عالی کشور باشد و رای صادره از دادگاه بدوی را نقض نماید، اصولاً به جز مورد مندرج در ماده ۴۷۷ قانون آیین دادرسی کیفری، صلاحیت رسیدگی ماهوی را ندارد و پرونده را به دادگاه هم عرضِ دادگاهِ صادر کننده رای بدوی ارسال می کند که در این صورت طی مراحل مندرج در بند پ ماده ۴۷۰ قانون فوق، رای قطعی می شود.

زمان اجرای مجازات حبس

 پس از آن که حکم محکومیتِ مرتکب قطعی و لازم الاجرا گردید، زمان اجرای مجازات وی فرا می رسد و مجرم به زندان معرفی می گردد.  البته قانون گذار جهت حفظ حقوق محکوم و رعایت عدالت در اجرای حکم حبس، تدبیری را لحاظ نموده است و آن اینکه چنانچه محکوم قبل از شروع مجازات حبس، به علت اتهام یا اتهاماتی که در همان پرونده مطرح بوده، مدتی در بازداشت به سر برده باشد، به تعداد روزها و یا به میزان ساعتِ بازداشتی، از تعداد روزهای حبس وی کاسته می شود.

قطعی شدن حکم دادگاه

اقدامات مامورین زندان در بدو ورود زندانی به زندان

محکوم بعد از لازم الاجرا شدن حکم، به همراه مامور( که به آن مامور بدرقه گفته می شود) به زندان منتقل می شود. مامور زمان تحویل زندانی به زندانِ مربوطه، برگه مخصوصی را که واحد اجرای احکام کیفری صادر می نماید، به همراه زندانی به زندان تحویل می دهد. در این برگه مخصوص، مشخصات کامل زندانی، نوع جرم، میزان محکومیت، ایام بازداشت قبلی و مرجع صادرکننده حکم ذکر شده است.  علت درج تمامی موارد فوق این است که قاضی ناظر زندان و تمامی اشخاص ذی صلاح در زندان نسبت به وضعیت زندانی اشراف کامل داشته باشند.

محل نگهداری زندانیان و مراکز تحت نظر سازمان زندان ها

محکومان با توجه به نوع و مدت محکومیت، پیشینه و شخصیتشان، براساس تصمیم شورای طبقه بندی و تایید قاضی اجرای احکام در زندان ( بسته یا نیمه باز) و یا در مراکز (حرفه آموزی و اشتغال یا اقدامات تامینی و تربیتی) نگه داری می شوند.

  •  اقسام زندان:
  1. زندان بسته: در زندان بسته، محکوم باید تمام مدت حبس را در زندان به سر ببرد و حق خروج از زندان را جز در موارد مرخصی یا انتقال جهت درمان به بیمارستان ندارد. نکته حائز اهمیت این است که مقامات ذی صلاح زندان ها باید توجه نمایند که محکومان، در زندان و متهمان، در بازداشتگاه نگهداری شوند. علت عمده تفکیک بین محکومین و متهمین این است که مجرمیت محکومین احراز شده  و این افراد در جایگاه مجرم قرار دارند، لذا مستحق تحمل کیفر می باشند و امکان دور نگه داشتن آنها از فضای آسیب زای زندان وجود ندارد و تنها می توان بندهای مخصوص مجرمین جرائم مشابه را در زندان لحاظ کرد. اما متهمین در حین تعقیب یا رسیدگی به اتهام ایشان، با صدور قرار تامین کیفری( بازداشت موقت، بازداشت به دلیل عجز از تودیع وثیقه و بازداشت به دلیل عجز از معرفی کفیل) موقتاً در حبس به سر می برند و نباید وارد فضای آسیب زای زندان شوند زیرا ممکن است  مجرمیتشان احراز نگردد و در نهایت حکم برائت آنها صادر شود و از بازداشت خارج شوند.
  2. زندان نیمه باز:  در زندان نیمه باز، زندانی در صورت دارا بودن شرایط مقرر در ماده ۵۷ قانون مجازات اسلامی، می تواند در زمان اجرای حکم حبس، فعالیت هایی نظیر فعالیت حرفه ای، آموزشی، حرفه آموزی، درمانی را در خارج از زندان انجام دهد. البته در این نوع از زندان، نظارت بر اجرای مجازات، زیر نظر مراکز نیمه آزادی است که در سازمان زندان ها و اقدامات تامینی و تربیتی، تاسیس می شوند.

محل نگهداری زندانیان

  • مراکز:
  1. مراکز حرفه آموزی و اشتغال: این مراکز جهت بهبود وضعیت زندانیان در داخل و یا خارج از زندان تاسیس می شوند، تا زندانیان در مدت زمان حبس و قطع ارتباط با فضای خارج از زندان بتوانند با توجه به توانمندی و علاقه خود حرفه ای را بیاموزند و یا در زمینه ی حرفه یا شغلی که در آن تبحر دارند، فعالیت نمایند تا بعد از رهایی از زندان در کسب شغل یا حرفه دغدغه کمتری داشته باشند. لازم به ذکر است که در برخی از سازمان زندان ها، برای زندانیان گواهینامه فنی حرفه ای نیز صادر می شود.
  2. مراکز اقدامات تامینی و تربیتی: اقدامات تامینی و تربیتی هم در مورد اشخاص بزرگسال قابل اعمال است و هم در مورد اطفال و نوجوان. اما مهمترین تفاوت اقدامات تامینی و تربیتی در خصوص این دو گروه این است که اقدامات تامینی و تربیتی نسبت به اشخاص بزرگسال در قالب مجازات تکمیلی و یا دستورات مندرج در قرار تعویق صدور حکم یا تعلیق اجرای مجازات و از این قبیل اِعمال می شود، ولی در مورد اطفال و نوجوانان اقدامات تامینی و تربیتی مجازات به معنای اَخَص، نمی باشد و صرفاً هدف از آن برگردانند فرد خاطی به جامعه می باشد و به طور کلی در اقدامات تامینی و تربیتی اصلاح مرتکب، بر جبران آسیب وارده به جامعه ارجح تر است. در راستای نیل به این اهداف مراکز اقدامات تامینی و تربیتی زیر نظر سازمان زندان ها و اقدامات تامینی و تربیتی تاسیس شده است که کانون اصلاح و تربیت یکی از مهمترین مراکز فوق محسوب می شود.

نگهداری زندانی در زندان محل اقامت وی

در قوانین مربوط به زندان ها اصل بر این است که زندانی در زندانی نگهداری شود که در محل اقامت وی مستقر است و در واقع این تدبیر می تواند دو علت عمده داشته باشد، اولاً: خانواده زندانی برای ملاقات وی دچار سختی و مشقت نشوند. دوماً: در صورت اِعمال مقررات زندانِ نیمه باز یا فعالیت زندانی در مراکز حرفه آموزی و اشتغال،  فعالیت زندانی در محل سکونت وی یا حتی محل کارش راحت خواهد بود و به نوعی مساعدتر به حال محکوم است. این اصل تا جایی رعایت می شود که انتقال زندانی به زندان محل سکونت وی  موجب مفسَده نگردد. که در این صورت به نزدکترین زندانِ محل اقامتش منتقل می شود.

محل نگهداری زندانیان

نحوه اعطای مرخصی به زندانیان

زمانی که زندانی به زندان معرفی می شود، اصل بر این است که تا پایان مدت حبس امکان خروج از زندان را ندارد، اما محکومین می توانند با رعایت ضوابط و مقررات حاکم بر زندان و مشارکت در برنامه های اصلاحی- تربیتی و کسب امتیازات لازم، از مرخصی استفاده نمایند. البته قبل از خروج از زندان می بایست تامین مناسبی بسپارند تا اهرمی برای بازگشتن زندانی به زندان وجود داشته باشد.

زندانیان واجد شرایط در ماه، حداکثر سه روز می توانند از مرخصی استفاده کنند. در برخی مواقع سقف مرخصی به پنج روز هم می رسد که این موارد عبارتند از؛ بیماری حاد بستگان نَسَبی یا سَبَبی درجه یک از طبقه اول یا بیماری حاد همسر زندانی، فوت اشخاص فوق الذکر و ازدواج فرزندان زندانی. در این موارد به علت اهمیت حضور زندانی در بین اعضاء خانواده، اگر زندانی نتواند تامین کیفری متناسب را تهیه نماید، بدون سپردن تامین به همراه ماموران و تحت مراقبت، برای یک روز و به مدت ده ساعت می تواند در جمع خانواده باشد.

نحوه اعطای مرخصی به زندانیان

البته متهمان نیز می توانند بعد از جلب موافقت مرجع صادر کننده قرار منتهی به بازداشت در موارد فوق، فقط برای یک روز و به مدت ده ساعت، تحت نظر ماموران از مرخصی استفاده نمایند.

اگر محکوم مرتکب جرمی شده باشد که دارای شاکی خصوصی است و در واقع به علت شکایت وی در زندان به سر می برد و یا جرم ارتکابی هم دارای جنبه عمومی است و هم جنبه خصوصی، در این موارد قانون گذار علاوه بر مرخصی ماهیانه، جهت جلب رضایت شاکی، در طول مدت حبس، یکبار برای حداکثر هفت روز به محکوم اجازه خروج از زندان را می دهد و اگر محکوم بتواند در این مدت بخشی از خسارات شاکی را جبران نماید یا رضایت وی را جلب کند، این مرخصی فقط برای یک بار تمدید می شود. البته در این مورد نیز محکوم می بایست قبل از خروج از زندان تامین مناسب بسپارد.علاوه بر مواردی که اشاره شد، در راستای تشویق زندانیانی که مقررات و ضوابط زندان را رعایت نموده و امتیازات لازم جهت اعطای مرخصی را کسب کرده باشند، قانون گذار  این اختیار را به رئیس قوه قضائیه داده است تا با در نظر گرفتن تمامی شرایط،  در مناسبت های ملی و مذهبی حداکثر دو بار در سال به زندانیان واجد شرایط مرخصی اعطاء نماید. نکته قابل توجه این است که مدت مرخصی در این موارد در قانون ذکر نشده است، بنابراین رئیس قوه قضائیه می بایست ضمن اعطاء مرخصی مدت آن را نیز تعیین کند.

ممنوعیت موقت یا دائم  برخی از زندانیان در استفاده از مرخصی در طول مدت حبس

قانون گذار در خصوص برخی محکومان حبس، جهت استفاده از مرخصی سخت گیری نموده و حتی برخی از زندانیان را به طور کامل از این امتیاز محروم نموده است.

ممنوعیت موقت: محکومانی که به موجب ماده ۴۷ قانون مجازات اسلامی و برخی قوانین خاص از جمله  قانون تشدید مجازاتِ مرتکبینِ ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری، مجازاتشان قابل تعلیق نباشد، می بایست علاوه بر رعایت شرایط مندرج در صدر ماده ۵۲۰ قانون آیین دادرسی کیفری، یک سوم از مدت حبسشان سپری شده باشد و دادستان نیز تشخیص دهد که زندانی مستحق دریافت مرخصی است، در نهایت با لحاظ موارد فوق، هر چهار ماه یکبار و حداکثر به مدت پنج روز از امتیاز مرخصی بهره‌مند شود.

ممنوعیت دائم: زندانیانی که مجازت حبس آنان بر اساس مقررات شرعی تعیین شده است( به عنوان مثال مجازات حبس اَبد در جرم سرقت حدّی در مرتبه سوم)، به هیچ عنوان نمی توانند از مرخصی استفاده کنند.

عواقب تخلف انضباطی توسط زندانی

در صورتی که زندانی مقررات و ضوابط محیط زندان را رعایت ننماید، این موضوع بعد از اعلام گزارش مامورین و یا رئیس زندان، بدو امر در شورای انضباطی زندان مورد بررسی قرار می گیرد و شورای مربوطه پس از تایید قاضی اجرای احکام، براساس میزان و نوع تخلف زندانی، محرومیت هایی را برای وی تعیین می کند، که این محرومیت ها عبارتند از؛ محرومیت از ملاقات حداکثر تا سه نوبت، محرومیت از مرخصی حداکثر تا سه ماه، محرومیت از پیشنهاد عفو و آزادی مشروط حداکثر تا شش ماه. قانون گذار در برخی موارد با توجه به شدتِ تخلفِ انضباطی محکوم، این امکان را به مقامات ذی صلاح داده است تا در صورت تخلف  محکومی که جهت نگهداری به مراکز حرفه آموزی و اشتغال سپرده شده و ادامه نگهداری وی در این مراکز به مصلحت نباشد، با طرح موضوعِ تخلف در شورای انضباطی و تایید قاضی اجرای احکام، این اشخاص از مراکز حرفه آموزی و اشتغال، به زندان بسته یا نیمه باز منتقل نمایند.

اقدامات لازم جهت آزادی زندانی پس از سپری شدن مدت زمان حبس

قانون گذار، قاضی اجرای احکام را مکلف نموده است تا جهت حفظ حقوق زندانیان، حداقل ده روز قبل از پایان مدت حبسِ آنان، دستوری مبنی بر تعیین وقت، جهت رسیدگی به پرونده زندانی در شرف آزادی، صادر نماید. با صدور این دستور افراد ذی صلاح پرونده زندانی را تحت نظر قرار می دهند و بعد از تعیین تاریخ اتمام مدت حبس، دستور آزادی وی صادر می شود و این دستور به زندان نیز اعلام  می گردد و زندانی در صورتی که به علت دیگری محکوم به تحمل حبس نباشد از زندان آزاد می شود و مراتب آزادی وی توسط رئیس زندان به قاضی اجرای احکام اعلام می گردد.

برای مطالعه‌ی بیشتر روی عناوین زیر کلیک کنید:

موسسه حقوقی کاراندیش داتا یکی از بهترین موسسات حقوقی تهران با داشتن وکلا و اساتید مجرب دانشگاه‌ها آماده‌ی ارائه خدمات در زمینه‌های حقوقی خواهد بود.

حقوقدان خانم دکتر سمانه رامه

دیدگاهتان را بنویسید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.